آثار جهانی ایران در یونسکو؛ شهربهشهر از نقش جهان تا کویر لوت
· ۸ دقیقه مطالعه
از میدان نقش جهان در اصفهان تا زیگورات چغازنبیل در خوزستان و کلوتهای کویر لوت، ایران بیش از ۲۰ اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو دارد؛ فهرستی که بناهای تاریخی، منظرهای فرهنگی و پهنههای طبیعی را با هم در بر میگیرد. بسیاری از این آثار در شهرهاییاند که هر سال مسافران زیادی به آنها سفر میکنند، اما کمتر کسی همهشان را در یک سفر میبیند.
این راهنما آثار جهانی ایران در یونسکو را بر اساس شهری که بهتر است از آن به دیدنشان بروید مرتب کرده است. برای هر اثر توضیحی کوتاه آمده و هر بخش به راهنمای کامل همان شهر میرسد.
اصفهان و کاشان: نقش جهان، مسجد جامع و باغهای ایرانی
بعضی از ثبتهای ایران چندتکهاند. «باغ ایرانی» مجموعهای از ۹ باغ در شهرهای مختلف است و «قنات ایرانی» چند قنات را در بر میگیرد؛ برای همین در ادامه، چند باغ و یک قنات را با عنوان «بخشی از» این ثبتها میبینید.
اصفهان
- میدان نقش جهان: میدانی که در دوره شاه عباس یکم شکل گرفت و از سال ۱۳۵۸ در فهرست میراث جهانی است. مسجد امام، مسجد شیخ لطفالله، کاخ عالیقاپو و سردر قیصریه دورتادور آناند.
- مسجد جامع اصفهان: مسجدی با بیش از هزار سال قدمت که هر دوره تاریخی نشانی در آن گذاشته است؛ از گنبدهای سلجوقی تا محراب گچبری اولجایتو. این مسجد در سال ۱۳۹۱ به فهرست پیوست.
- باغ چهلستون: کوشک صفوی با بیست ستون چوبی که در آینه حوض چهل ستون دیده میشوند و نقاشیهای دیواری تالارش. باغ آن بخشی از ثبت «باغ ایرانی» است.
برای برنامه روزبهروز، سفر سهروزه به اصفهان را بخوانید و برای همه دیدنیها راهنمای سفر به اصفهان را ببینید.
کاشان
- باغ فین: از کهنترین باغهای ایرانی که هنوز سرپاست؛ در دوره صفوی شکل گرفت و در دوره قاجار گسترش یافت. آب چشمه سلیمانیه در جویهای فیروزهای آن جاری است و حمام فین، جایی که امیرکبیر به قتل رسید، در همین باغ است. باقی دیدنیها در راهنمای سفر به کاشان آمده است.
یزد و کرمان: شهر خشتی، قنات و کویر لوت
یزد
- شهر تاریخی یزد: بافت خشتی با کوچهها، ساباطها و بادگیرها که در سال ۱۳۹۶ ثبت جهانی شد. مردم هنوز در همین محلهها زندگی میکنند.
- باغ دولتآباد: باغی از دوره زندیه با بلندترین بادگیر ایران؛ بخشی از «باغ ایرانی».
- باغ پهلوانپور مهریز: باغی از دوره قاجار در جنوب یزد و بخش دیگری از «باغ ایرانی».
- قنات زارچ: بخشی از ثبت «قنات ایرانی» و نمونهای از هوش مردم کویر در رساندن آب به شهر.
مسیر دیدن اینها در راهنمای سفر به یزد آمده است.
کرمان
- بم و منظر فرهنگی آن: ارگ بم را بزرگترین بنای خشتی جهان میدانند. زلزله دیماه ۱۳۸۲ بخش بزرگی از آن را ویران کرد، اما مرمتش ادامه دارد.
- بیابان لوت: از داغترین نقاط سطح زمین که از سال ۱۳۹۵ میراث طبیعی جهانی است. کلوتهای غولآسای نزدیک شهداد مشهورترین چهره آناند.
- باغ شاهزاده ماهان: باغی پلکانی از اواخر قاجار در حدود ۴۰ کیلومتری کرمان که آب از میان آبشارهایش پایین میآید؛ بخشی از «باغ ایرانی».
- منظر فرهنگی میمند: روستایی در استان کرمان با خانههایی که در دل صخره کنده شدهاند.
برای فاصلهها و فصل مناسب کویر، راهنمای سفر به کرمان را ببینید.
شیراز و شوشتر: هخامنشیان، ساسانیان و ایلام
شیراز
- تخت جمشید: پایتخت تشریفاتی هخامنشیان در حدود ۶۰ کیلومتری شیراز که ساختش در زمان داریوش بزرگ آغاز شد و از سال ۱۳۵۸ ثبت جهانی است. کاخ آپادانا و دروازه ملل از دیدنیترین بخشهایشاند.
- پاسارگاد: نخستین پایتخت هخامنشیان و جایگاه آرامگاه کوروش بزرگ که در سال ۱۳۸۳ ثبت شد. باغ شاهی آن را از کهنترین نمونههای باغ ایرانی میدانند.
- باغ ارم: باغی با سروهای بلند و عمارتی قاجاری که امروز باغ گیاهشناسی دانشگاه شیراز است؛ بخشی از «باغ ایرانی».
- منظر باستانشناختی ساسانی فارس: آثار ساسانی فیروزآباد، بیشاپور و سروستان.
راهنمای سفر به شیراز میگوید کدام را در کدام روز ببینید.
شوشتر
- سازههای آبی تاریخی شوشتر: بندها، کانالها، تونلها و آسیابهایی که ریشهشان به دوره هخامنشی میرسد و در دوره ساسانی گسترش یافتند. این مجموعه در سال ۱۳۸۸ ثبت شد و قلعه سلاسل هم جزئی از آن است.
- چغازنبیل: زیگورات ایلامی که حدود ۳۳۰۰ سال پیش به فرمان اونتاشناپیریشا ساخته شد و در سال ۱۳۵۸ جزو نخستین آثار ایرانی در فهرست جهانی بود.
- شوش: شهر باستانی با کاخ آپادانای داریوش.
شوشتر پایگاه خوبی برای سفر یکروزه به چغازنبیل و شوش است؛ جزئیات در راهنمای سفر به شوشتر.
از تهران تا اردبیل: کاخ گلستان، سلطانیه، بازار تبریز و شیخ صفی
این چهار شهر روی یک مسیر زمینیاند و میشود آنها را در یک سفر پیوسته دید.
- کاخ گلستان در تهران: مقر حکومت قاجارها که در سال ۱۳۹۲ ثبت شد؛ تالار آینه، عمارت شمسالعماره و ایوان تخت مرمر از دیدنیترین بخشهای آناند. راهنمای سفر به تهران
- گنبد سلطانیه در نزدیکی زنجان: آرامگاه اولجایتو، فرمانروای ایلخانی، در حدود ۳۵ کیلومتری زنجان؛ از بزرگترین گنبدهای آجری جهان که در سال ۱۳۸۴ ثبت شد. راهنمای سفر به زنجان
- بازار تاریخی تبریز و صومعه سناستپانوس: بازار تبریز، از مهمترین بازارهای جاده ابریشم، در سال ۱۳۸۹ ثبت شد. صومعه سناستپانوس در درهای سرسبز کنار رود ارس و نزدیک جلفا هم بخشی از ثبت کلیساهای ارامنه ایران است. راهنمای سفر به تبریز
- بقعه و خانقاه شیخ صفیالدین در اردبیل: مجموعهای از آرامگاه، خانقاه، مسجد و چینیخانه که در سال ۱۳۸۹ ثبت شد. آرامگاه شاه اسماعیل یکم هم در همین مجموعه است. راهنمای سفر به اردبیل
غرب و شمال: از بیستون تا گنبد قابوس
کرمانشاه
- محوطه تاریخی بیستون: سنگنبشته داریوش بزرگ به سه زبان فارسی باستان، ایلامی و بابلی که کلید رمزگشایی خط میخی شد، کنار مجسمه هرکول از دوره سلوکی و نقشهای اشکانی. بیستون در سال ۱۳۸۵ ثبت شد.
- منظر فرهنگی هورامان/اورامانات: روستاهای پلکانی سنگی و سنتهای کهن کردی که در سال ۱۴۰۰ ثبت شدند. پاوه دروازه خوبی برای دیدن منطقه است.
مسیرها در راهنمای سفر به کرمانشاه آمده است.
گرگان
- گنبد قابوس: برج آرامگاهی امیر زیاری که بیش از هزار سال پیش ساخته شد و با حدود ۵۳ متر بلندترین برج تمامآجری جهان است؛ ثبتشده در سال ۱۳۹۱.
- جنگلهای هیرکانی: جنگلهایی با قدمت ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال در دامنه شمالی البرز که بخشهایی از آنها، از جمله در استان گلستان، در سال ۱۳۹۸ ثبت شدند.
قطار تهران–گرگان هم از روی پل ورسک میگذرد که بخشی از راهآهن سراسری ایران و ثبت جهانی آن است. راهنمای سفر به گرگان
فراتر از این شهرها
بخشی از آثار جهانی ایران در یونسکو بیرون از این مسیرها قرار دارند؛ از جمله تخت سلیمان در آذربایجان غربی، شهر سوخته در سیستان و بلوچستان، قرهکلیسا که بخش دیگری از ثبت کلیساهای ارامنه است، و «کاروانسراهای ایرانی» که در نقاط مختلف کشور پراکندهاند.
دو عنوان دیگر را هم با ثبت جهانی اشتباه نگیرید: قشم ژئوپارک جهانی یونسکو است و رشت در شبکه شهرهای خلاق یونسکو با عنوان «شهر خلاق خوراک» حضور دارد؛ هر دو ارزشمندند، اما در فهرست میراث جهانی نیستند.
نکتههای بازدید از آثار جهانی
- فصل را درست انتخاب کنید. اصفهان، شیراز، یزد و کاشان در بهار و پاییز دلپذیرترند. خوزستان را از آبان تا فروردین ببینید و کویر لوت را از آبان تا اسفند. تبریز و اردبیل در اواخر بهار و تابستان خنک و سرسبزند.
- صبح زود بروید. مسجدها و بناهای پرطرفدار در ساعتهای اول صبح خلوتترند و نور بهتری برای عکاسی دارند.
- آثار نزدیک را با هم ببینید. تخت جمشید یک روز کامل وقت میخواهد و پاسارگاد کمی دورتر است. چغازنبیل و شوش را در یک روز از شوشتر ببینید و بم و راین را در یک روز از کرمان.
- برای ورودی آماده باشید. بیشتر بناها و محوطهها بلیت جداگانه دارند؛ پیش از رفتن ساعت بازدید را از منبع رسمی بپرسید.
- آداب را رعایت کنید. در مسجدها، بقعهها و صومعهها پوشش مناسب داشته باشید و آرام رفتار کنید.
جمعبندی
دیدن همه آثار جهانی ایران در یونسکو در یک سفر ممکن نیست، اما میتوانید آنها را مسیربهمسیر ببینید: اصفهان و کاشان و یزد در یک سفر، شیراز و خوزستان در سفری دیگر و تهران تا اردبیل در سفر سوم. برای مقصدهای تاریخی بیشتر، صفحه سفرهای تاریخی در ایران را ببینید. در صفحه هر شهر کنار هر جاذبه دکمه «به برنامه من اضافه کن» هست؛ اثر جهانی موردنظرتان را اضافه کنید تا برنامهریز سفر حتماً آن را در برنامه روزبهروزتان بگذارد.
پرسشهای پرتکرار
ایران چند اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو دارد؟
ایران بیش از ۲۰ اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو دارد و این فهرست با ثبتهای تازه بلندتر میشود. این آثار از بناهای تاریخی مثل میدان نقش جهان تا پهنههای طبیعی مثل کویر لوت را در بر میگیرند.
نخستین آثار ایران در یونسکو کدام بودند؟
میدان نقش جهان، تخت جمشید و چغازنبیل در سال ۱۳۵۸ خورشیدی، برابر با ۱۹۷۹ میلادی، جزو نخستین آثار ایرانی بودند که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند.
آثار طبیعی ایران در یونسکو کداماند؟
بیابان لوت که از سال ۱۳۹۵ میراث طبیعی جهانی است و جنگلهای هیرکانی در کرانه جنوبی دریای خزر که در سال ۱۳۹۸ ثبت شدند، آثار طبیعی ثبتشده ایراناند.
آیا جزیره قشم در فهرست میراث جهانی است؟
نه؛ قشم در فهرست میراث جهانی ثبت نشده، اما بهعنوان ژئوپارک جهانی یونسکو شناخته میشود. این عنوان نشان ارزش زمینشناختی کمنظیر جزیره است.